Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü Bilim Tarihi Anabilim Dalı Web Sitesi
 


ANA SAYFA | TARİHÇE | ÖĞRETİM KADROSU | DERSLER | E-KÜTÜPHANE | ARAMA | MÜZE

DUYURULAR | BİLİM TARİHİ


Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nın

 Kurucusu Aydın Sayılı

(1913-1993)

Ankara Üniversitesi

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi

Felsefe Bölümü

Bilim Tarihi Anabilim Dalı

 Bilimsel bilginin oluşumu ve dönüşümünü inceleyen bir tarihî etkinlik olan bilim tarihi, Türkiye’de ilk defa, 1955 yılında, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde akademik bir birim olarak kurulmuş ve çalışmalarına başlamıştır.

Felsefe Bölümü içindeki bu birim, uzun bir süre boyunca, bilim tarihi alanının kurucusu George Sarton’un yanında doktorasını bitirerek yurda dönen Aydın Sayılı tarafından yönetilmiş ve gerek vermiş olduğu bilim tarihi eğitimi ve gerekse yapmış olduğu bilim tarihi araştırmaları ile, kısa bir süre içinde, saygın bir araştırma merkezi haline gelmiştir.

Bilim tarihi, XVIII. yüzyıla değin bilim ile felsefenin birbirinden kesin olarak ayrılmaması ve bu nedenle, sağlam bir bilim birikiminin yanı sıra, sağlam bir felsefe birikimini de gerektirmesi nedeniyle Felsefe Bölümü içinde yer almış ve bugüne değin, bölüm yöneticilerinin göstermiş oldukları özen sonucunda, bu yapı içerisindeki yerini korumuştur.   


Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nın Kronolojisi 

1936                Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Atatürk’ün de hazır bulunduğu bir devlet töreniyle resmen açıldı ve eğitime başladı.

1939                Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesinde, Felsefe Zümresi kuruldu ve buraya Paris-Sorbonne Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Felsefe Bölümü öğretim üyelerinden Profesör Dr. Olivier Lacombe getirildi.

1939                Necati Akder, Niyazi Berkes, Muzaffer Şerif Başoğlu, Hamdi Ragıp Atademir, Behice Boran ve Mediha Berkes’in kadroya dahil olmalarıyla birlikte Felsefe Zümresi’nin kuruluş çalışmaları tamamlandı.

1940                Lacombe’un başkanlığında, akademik bir birim olarak “Felsefe Enstitüsü” kuruldu. 

1940                Felsefe Zümresi’nin lisans eğitimi başladı.

1942                Lacombe, Felsefe Zümresi’nin temel ilkelerini ve programını açıkladığı “Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Felsefe Öğretimi” (Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, Türkçe’ye Çeviren: Necati Akder, Cilt 1, Sayı 1, Ankara 1942, s.7-12) adlı makalesinin bir yerinde (s.11), felsefe eğitimi gören gençlerin, bilimin doğasını derinden kavrayabilmeleri için, bütün bilimleri, yüzeysel  olarak değil, bir bilimi derinsel olarak öğrenmelerinin yararlı olacağını belirttikten sonra, aynı maksada ulaşmak ve bilim öğretimi alanındaki eksikliği gidermek üzere, Felsefe Enstitüsü’nde bir “Bilimler Tarihi” kursunun açılacağını ve hattâ bilimler tarihinin, Felsefe Enstitüsü programının önemli bir parçası olduğunu söyler. Lacombe, daha sonra şöyle devam eder: Belki de günümüz biliminin kendi geçmişine dönmesine ihtiyaç yoktur; hatta geriye dönmekle atılımını ağırlaştırmak ve tarihî süreçte aşılmış görüşlere gömülmek tehlikesine düşülecektir; ancak bir filozof için, iş büsbütün başkadır. Çünkü bütün insanî bilgi yapısını saydamlaştırmak, felsefenin ödev ve imtiyazlarından biridir. Tarihî değerlendirmeler, düşünce atılımlarının, aynı zamanda hem öznel, hem de nesnel görünüşünü bize vermeye yarar. Şu halde bilim felsefesi, değerli bir çözümleme ve açıklama aracını bilim tarihinde bulacaktır. Bu bilgilerden anlaşılmaktadır ki Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nin Felsefe Enstitüsü’nde, Bilim Tarihi disiplininin de yer alması gerektiği fikri, enstitünün kurucusu olan Lacombe tarafından öngörülmüştür. 

1942                Lyon Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Felsefe Bölümü mezunu Mehmet Karasan, İstanbul Üniversitesi, Felsefe Bölümü asistanı Nusret Hızır ve Pedagoji doçenti Bedii Ziya Egemen, Felsefe Enstitüsü kadrosuna katıldılar.

1942                Aydın Sayılı, “İslâm Dünyası’nda Bilim Kurumları” başlığını taşıyan teziyle, Harvard Üniversitesi’nden doktora derecesini aldı. Bu doktora, Harvard Üniversitesi’nde ve bilindiği kadarıyla, Dünya’da yapılmış ilk bilim tarihi doktorasıdır.            

1943                Sayılı, Türkiye’ye döndü ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Enstitüsü’nde “ilim tarihi ilmî yardımcılığı”na atandı.


Universitas  Harvardiana Catabrigiae

In Republica Massachusettensium sita omnibus ad quos hae litterae pervenerint salutem plurimam dicit.

Quoniam Aydın Mehmet Sayılı vir optimae spei qui per tempus usitatum cum omnia praestitit quae more institutoque nostro Scientiae et Eruditionis Historiae Studiosis imperantur tum singulari diligentia Arabum Mahumicdarumque Scientiae studio specimine eruditionis oblato se dedicavit idoneus est, ab Ordine Academico iudicatus qui honores academicos adipiscatur Praeses et Socii Collegii Harvardiani consentientibus honorandis ac reverendis Inspectoribus ad gradum Philosophiae Doctoris eum admiserunt eique dederunt et concesserunt omnia insignia et iura quae ad hunc gradum pertinent. In cuius rei testimonium praeses et Decanus auctoritate rite commissa die 11 Martii anno Salutis Humanae MDCCCCXXXXII Collegiique Harvardiani CCCVI litteris hisce Universitatis sigillo munitis nomina subscripserunt.

Jacobus Bryant Conant                                     Arthurus Becket Lamb       

       (Praeses)                                                                (Decanus)

 

Cambirdge’deki Harvard Üniversitesi

Massachusettesliler’in  yerleşik devletinde bu yazının ulaşacağı herkese esenlikler diler.

Büyük umut vaat eden Mehmet Aydın Sayılı, öngörülen süre boyunca bir yandan geleneğimiz ve kurumumuz uyarınca, Bilimler ve Öğretiler Tarihi’nde istenen bütün çalışmaları yerine getirdiği, öte yandan da gösterdiği eşsiz özeniyle “Arap-İslâm Bilimi” başlıklı, bilimsellik örneği olarak sunulan çalışmasına kendisini adadığı için, yeterli görülmesi nedeniyle, akademik görevlere sahip bir akademik topluluk tarafından sınavla değerlendirildikten sonra, Başkan ve Harvard Koleji’nin Mütevelli Heyeti, onurlu ve saygıdeğer jüri üyelerinin onayıyla, ona  Felsefe Doktoru unvanını vermişlerdir ve kendisini bu unvana özgü her türlü nişan ve haklarla donatmışlardır. Bu durumun kanıtı olarak Başkan ve Dekan, resmî yetkiyle belirlenen İ.S. 11 Mart 1942 gününde, Harvard  Üniversitesi’nin mührüyle mühürlenmiş 306 sayılı bu yazının altına adlarını yazıp imzalamışlardır.                                                    

Jacobus Bryant Conant                         Arthurus Backet Lamb  

                                      (Başkan)                                                          (Dekan)

Aydın Sayılı’nın Harvard Üniversitesi’nden Aldığı Diplomanın Aslı ve Türkçesi


 

1946                Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Milli Eğitim Bakanlığı’ndan ayrılarak Ankara Üniversitesi’ne bağlı, kendi içinde tüzel kişiliğe ve özerkliğe sahip bir kurum haline getirildi.

1946                Felsefe Enstitüsü Başkanı Ord. Prof. Dr. Carrol Pratt, Dekanlığa yazdığı 17 Nisan tarihli bir yazıda, bilimin çağımız medeniyetindeki muazzam rolü dolayısıyla, bilim tarihinin çok önemli bir kültür konusu haline geldiğini belirtti ve Felsefe Enstitüsü’nde bir bilim tarihi doçentliği kadrosunun açılmasının önemini ve gereğini vurguladı.

1946                Sayılı, “Fâtımî Halifesi El-Hâkim Zamanında Kâhire Rasathaneleri” adlı teziyle, doçentlik sınavına girdi ve Ord. Prof. Dr. Carrol C. Pratt, Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat ve Prof. Dr. Şinasi Altundağ’dan oluşan jürinin kararıyla doçent unvanını aldı.


Pek Sayın Bay Enver Ziya Karal

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dekanı,

                                                                                          23.V.1946

 

Aydın Sayılı’nın ilim tarihinde hazırlamış olduğu bir tezin bazı kısımlarını büyük bir alaka ve tatmin hissi ile okudum. Anladığıma göre, bu okuduğum sayfalar, Aydın Sayılı’nın “Habilitasyon Tezi”nin önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Hususiyle İslâmiyet’te astronomi bilgisinin nesilden nesile intikali mekanizması hakkında yazılmış olan kısımlar pek önemli ve yüksek ilmî kalitede olarak dikkatimi çekti. Bunların genişletilerek kitap haline konması, dünya ilim âlemine iyi bir kontribüsyon teşkil edecektir. Ben ilim tarihinde otorite değilim; fakat Aydın Sayılı’nın ilmî ve tarihî araştırma tekniği bakımından hakikî bir ilim adamının kritik zihniyetine, olgunluğuna ve üslûbuna sahip olduğunu müşâhede etmek zor değildir.

Aydın Sayılı’nın, şimdi hayatta bulunan ilim tarihçilerinin arasında en büyük otorite olduğu kabul edilen George Sarton ile birçok yıl çalışmış olduğunu da bu münasebetle hatırlamak yerinde olur. İlim tarihinin üniversite tahsilindeki önemi şüphesiz olarak gittikçe artacaktır. Ankara Üniversitesi’nin bu konuda yetişmiş olan Aydın Sayılı’yı, Fakülte’ye almak fırsatından faydalanacağını ümit ederim. Aydın Sayılı’yı tanıyalı çok zaman geçmemiştir. Fakat bu kısa zaman zarfında gerek şahsî meziyetleri bakımından, gerek bir ilim adamı olarak kendisi hakkında edindiğim intiba çok yüksektir.

Carrol C. Pratt

Carrol C. Pratt’ın Sayılı Hakkındaki Raporu


1946                Sayılı, Felsefe Enstitüsü’ne bilim tarihi doçenti olarak atandı.

1948                Bazı siyasi olaylar nedeniyle Felsefe Enstitüsü öğretim elemanlarından Niyazi Berkes ve Behice Boran’ın kadroları kaldırılarak üniversiteden uzaklaştırıldılar.

1948                Prof. Necati Akder’in başkanlığı zamanında, Felsefe Enstitüsü “Bölüm” olarak adlandırılmaya başlandı.

1952                Prof. Necati Akder başkanlığında, Prof. Dr. Şinasi Altundağ, Prof. Dr. Macit Gökberk, Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat ve Prof. Dr. Necati Lugal’den oluşan jürinin kararıyla, Sayılı “İlim Tarihi Dersi Profesörlüğü”ne atandı.

1952                Sayılı, Fulbright Bursu’yla araştırmalar yapmak üzere, Amerika Birleşik Devletleri’ne gitti.

1952                Sayılı, Amerika Birleşik Devletleri’nden döndü ve bir Bilim Tarihi Kürsüsü kurmak için çalışmalarına başladı.

1952                Felsefe Bölümü içinde, Sistematik Felsefe, Felsefe Tarihi, Sosyoloji ve Psikoloji-Pedagoji ders grupları birer kürsü haline geldiler.

1952                Sevim Tekeli, Felsefe Bölümü’ne asistan olarak atandı.

1955                Sayılı tarafından, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde, Bilim Tarihi Kürsüsü kuruldu ve Prof. Dr. Aydın Sayılı, “Kürsü Profesörü” olarak atandı. Bu tarihte, Dekanlığa sunmuş olduğu bir yazıda, bildiği yabancı dilleri, İngilizce, Fransızca, Almanca, Farsça ve Arapça olarak sıraladı.  

1957                Sayılı, Uluslararası Bilim Tarihi Akademisi’nin muhabir üyeliğine seçildi.

1958                Sayılı, Ord. Prof. Dr. Muzaffer Şenyürek tarafından ordinaryüs profesörlüğe aday gösterildi ve Ord. Prof. Dr. Şevket Aziz Kansu, Ord. Prof. Dr. Suut Kemâl Yetkin,  Ord. Prof. Dr. Ekrem Akurgal, Ord. Prof. Dr. Sedat Alp ve Ord. Prof. Dr. Muzaffer Şenyürek’ten oluşan beş kişilik bir komisyon tarafından, “üstün değerde bilimsel araştırmalar ve yayınlar yapmış bulunmak ve meslekteki üstün başarılarıyla tanınmış olmak” nedeniyle ordinaryüs profesörlüğe yükseltildi.

1960                Tekeli’nin, “Takiyüddîn’in Sidretü’l-Müntehâ Adlı Zîci ve XVI. Yüzyılda Batı’da Astronomi Alanındaki Çalışmalar” başlıklı doçentlik tezi, Prof. Dr. Mümtaz Turhan, Prof. Dr. Vehbi Eralp, Prof. Dr. Halil İnalcık, Prof. Nusret Hızır ve Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’dan oluşan jüri tarafından değerlendirildi ve kendisine oybirliği ile “Üniversite Doçenti” unvanı verildi. 

1961                Sayılı, Uluslararası Bilim Tarihi Akademisi’nin aslî üyeliğine seçildi.

1961                Felsefe Araştırmaları Enstitüsü kuruldu ve konferanslar düzenlemeye başladı. Sayılı, 1964 yılına kadar, bu enstitünün müdürlüğünü yaptı.

1962                Sayılı, Uluslararası Bilim Tarihi Akademisi’nin üç yıllık bir süre için başkanlığına getirildi.

1963                Felsefe Araştırmaları Enstitüsü, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi  Dergisi’nden ayrı olarak sadece felsefe, sosyoloji, psikoloji ve pedagoji alanlarında yazılmış makaleleri yayımlamak için Araştırma dergisini çıkarmaya başladı. Yayın Kurulu’nda Sayılı’nın dışında, Prof.Dr. Tahir Çağatay, Prof. Nusret Hızır, Doç.Dr. Sevim Tekeli, Doç.Dr. Mübahat Türker Küyel ve Asistan Dr. Kemal Aytaç bulunuyordu.

1964                Esin Kâhya, İlim Tarihi Kürsüsü’ne asistan olarak alındı ve Sayılı tarafından biyoloji tarihine yönlendirildi.

1966                Sayılı, Mısırlılarda ve Mezopotamyalılarda Matematik, Astronomi ve Tıp adlı eserini yayımladı ve bilimin bir mucize eseri olarak Yunanlılar arasında ortaya çıkmadığını ve geçmişinin çok daha önceki uygarlıklara kadar uzandığını gösterdi. 

1967                Tekeli’nin, “XVI. Yüzyılda Osmanlılar’da Saat ve Takiyüddîn’in Mekanik Saat Konstrüksiyonuna Dair En Parlak Yıldızlar Adlı Eseri” başlıklı profesörlük tezi, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Prof. Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Prof. Necati Akder, Prof. Dr. Halil İnalcık ve Prof.  Nusret Hızır’dan oluşan bir jüri tarafından değerlendirildi ve kendisinin üniversite profesörlüğüne yükseltilmesine oybirliği ile karar verildi.  

1971                Kâhya, “Şemseddîn İtâkî’nin Resimli Anatomi Kitabı” adlı tezini, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Prof. Dr. Sevim Tekeli, Prof. Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Prof. Dr. Nihal Erk ve Prof. Dr. Mübahat Türker Küyel’den oluşan bir jüri önünde savundu ve doktor oldu. Böyle bir konunun seçilmiş olmasının nedeni, Avrupa tıbbının, Osmanlı tıbbı üzerindeki erken tarihli etkilerini aydınlatmaktı.

1972                Kâhya, “Çin ve Hint’te Düşünce Tarihi” ve “Biyoloji Tarihi” derslerini vermeye başladı; bunlardan “Çin ve Hint’te Düşünce Tarihi” Türkiye’de ilk defa Kâhya tarafından okutuldu.

1973                Sayılı, Kopernik üzerine yapmış olduğu çalışması nedeniyle, Polonya Büyükelçiliği tarafından “Kopernik Madalyası” ile ödüllendirildi.

1974                Sayılı, Felsefe Bölümü Başkanlığı’na seçildi.

1975                Elektrik İşleri Etüd İdaresi Genel Direktörlüğü, Sivil Savunma Amirliği’nde görev yapan Şahabettin Demirel, Bilim Tarihi Kürsüsü’ne doktora öğrencisi olarak atandı; jüri, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Prof. Dr. Sevim Tekeli ve Prof. Dr. Mübahat Küyel’den oluşuyordu.

1976                Demirel, Bilim Tarihi Kürsüsü asistanlığına getirildi.

1977                Sayılı, TÜBİTAK Hizmet Ödülü’nü aldı.

1977                Kâhya, “Mustafa Behçet Efendi’nin “Fizyoloji Tercümesi” Adlı Kitabı, Çağında Avrupa’da ve Bizde Fizyoloji Çalışmaları ve Aralarındaki Bağlar” adlı doçentlik tezini, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Prof. Dr. Sevim Tekeli, Prof. Dr. Mübahat Türker Küyel, Prof. Dr. Vehbi Eralp ve Prof. Dr. Cemal Yıldırım’dan oluşan bir jüri önünde savundu ve doçent oldu.

1980                Sayılı, UNESCO’nun Paris merkezinde Orta Asya Uygarlıkları’nın Tarihi üzerine altı ciltlik bir eser hazırlanması için oluşturulan Uluslararası Editörler Komitesi’ne üye olarak seçildi.

1981                Demirel, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Beşerî İlimler Bölümü’ne naklen tayin olarak Ankara Üniversitesi’nden ayrıldı.

1981                Sayılı, İstanbul Teknik Üniversitesi’nin Liyakat Ödülüne layık bulundu.

1981                Melek Dosay, Bilim Tarihi Kürsüsü’ne asistan olarak girdi.

1982                Kâhyâ, Üroloji Tarihi adlı kitabıyla Profesör oldu; profesörlük jürisi, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Prof. Dr. Sevim Tekeli, Prof. Dr. Mübahat Türker Küyel, Prof. Dr. İhsan Günalp ve Prof. Dr. Nihat Keklik’ten oluşuyordu.

1982-85          Tekeli, Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi’nde Astronomi Tarihi dersleri verdi.

1982                Türkiye üniversitelerinde yeni düzenlemelerin yapıldığı bu dönemde, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü’nde de çok önemli değişiklikler gerçekleştirildi. Bölüm, daha önce Bilim Tarihi, Felsefe Tarihi, Sistematik Felsefe ve Mantık, Psikoloji, Pedagoji ve Sosyoloji olmak üzere altı kürsüden oluşuyordu; söz konusu tarihte, Pedagoji Kürsüsü, Eğitim Fakültesi’ne gönderildi ve Sosyoloji ile Psikoloji Kürsüleri ise bölüm haline getirilerek, Felsefe Bölümü’nden ayrıldı. Yeni Felsefe Bölümü, geriye kalan üç kürsüyle teşkil edildi ve adları da anabilim dalına çevrildi. Ders programlarının yeniden belirlenmesi için, YÖK (Yüksek Öğretim Kurumu) tarafından bir komisyon kuruldu; bu komisyon, Prof. Dr. Bedia Akarsu, Prof. Dr. İonna Kuçuradi ve Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’dan oluşuyordu; yapılan görüşmeler sonucunda, lisans dersleri, üç anabilim dalına eşit olarak dağıtıldı ve bu yapı aşağı yukarı günümüze değin çok önemli bir değişiklik olmadan korundu.

1982                Dönemin Devlet Bakanlığı tarafından, Atatürk’ün din ve laiklik konusundaki görüşlerinin yurt içinde ve yurt dışında etkin bir biçimde tanıtılmasını sağlamak maksadıyla, Prof. Dr. Ahmet Mumcu, Prof. Dr. Bülent Daver, Prof. Dr. Mehmet Hatipoğlu, Doç. Dr. Ruhi Fığlalı, Doç. Dr. Beyza Bilgin, Prof. Dr. Ercüment Kuran, Ord. Prof. Dr. Enver Ziya Karal ve Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’dan oluşan bir komisyon kuruldu.

1983                Sayılı, yaş haddinden emekli oldu.

1983                Sayılı emekli olunca, Felsefe Bölümü başkanlığına ve Bilim Tarihi Anabilim Dalı başkanlığına Prof. Dr. Sevim Tekeli getirildi; ancak Tekeli, aynı yıl içinde anabilim dalı başkanlığını Kâhya’ya bıraktı.

1984                Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu kuruldu ve Sayılı, bu kuruluşa bağlı olan Atatürk Kültür Merkezi’nin başkanlığına getirildi.

1985                Türk kültürü üzerine yapılmış bilimsel araştırmaları yayımlamak maksadıyla, Aydın Sayılı’nın başkanlığında, Atatürk Kültür Merkezi’nin yayın organı olarak Erdem dergisinin birinci sayısı yayımlandı. Bu dergi, bilim tarihi araştırmalarının yayımlanması için yeni bir ortam sağladı.

1985                Tekeli ve Kâhya, Milli Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu’nun felsefe dersi öğretim programını incelemek, geliştirmek ve yenilemek maksadıyla kurmuş olduğu özel ihtisas komisyonuna üye olarak atandı.

1985                Remzi Demir, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’na asistan olarak girdi.

1987                Hüseyin Gazi Topdemir, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’na asistan olarak girdi.

1988                Yavuz Unat, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’na asistan olarak girdi.

1993                Tekeli emekli oldu ve onun yerine Prof. Dr. Mübahat Türker Küyel Felsefe Bölümü başkanlığına getirildi.

1993                Sayılı, vefat etti.

1994                Ayten Koç, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nda Araştırma Görevlisi olarak göreve başladı.

1995                Küyel, emekli oldu ve aynı yıl Prof. Dr. Esin Kâhya bölüm başkanlığına atandı

2000                Ali Rıza Tosun, Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nda Araştırma Görevlisi olarak göreve başladı.


© Tüm Hakları Saklıdır. Yazılı İzin Alınmadan Kopyalanamaz; Çoğaltılamaz.